You are here: Home > Legendy > Zaplecze Truso

Zaplecze Truso

Ważne informacje o strukturze bezpośredniego zaplecza osady Truso, które stanowi­ły w dużej części domeny estyjskie/pruskie, otrzymano dzięki przekazowi Wulfstana. Chodzi tu o wielokrotnie dyskutowany w literaturze przedmiotu staroangielski wyraz „burh” – powszechnie tłumaczony jako „miasto” „Kraj Estów jest bardzo duży i jest tam dużo miast, a w każdym mieście jest król. A jest tam dużo miodu i rybitwy. A król i najmożniejsi piją kobyle mleko, ubodzy zaś i niewolni piją miód. Jest tam między nimi dużo wojen” (fragment opisu kraju Estów według tłumaczenia G. Labudy 1961). należałoby sprawdzić czy istnieje możliwość inne­go znaczenia słowa „burh” okręg-teren (terytorium) ? W przypadku takiej re­konstrukcji, zacytowany powyżej fragment relacji Wulfstana brzmiałby następująco: Kraj Estów jest bardzo duży i jest tam dużo ziem i każda z nich posiada własnego króla (naczelnika).

Do czynienia było by z organizacją terytorialną odpowiadającą w przy­bliżeniu strukturze małych „królestw” w Skandynawii. Jaki był ich związek z Truso i czy ośrodek ten wykształcił własne zaplecze gospodarcze ? To następne pytania, które nasuwają się po takim odczytaniu przekazu Wulfstana. Truso jako znaczący ośro­dek centralny, usytuowany na zachodniej rubieży osadnictwa estyjskiego, posiadało niewątpliwie szersze zaplecze terytorialne powiązane z nim gospodarczo. Wielkość tego zaplecza określa nam bez wątpienia zasięg występowania dirhamów arabskich. Związki z Truso, w tym przypadku handlowe, dotyczyły większości zachodnio-pruskich terytoriów plemiennych, których nazwy i lokacje z dużym prawdopodobieństwem zrekonstruowali historycy – Fomezanii, Pogezanii, Warmii, Barcji, Natangii i Sambii.

Truso wykształciło też własne zaplecze gospodarcze, na terenach bezpośrednio z nim sąsiadujących. Wskazują na to znajdujące się na tym obszarze cmentarzyska, osady oraz znaleziska luźne broni. Pod koniec VIII i na początku IX wieku, na terenie tym pojawiają się, groby ciałopalne wyposażone w ozdoby i broń pochodzenia skandynawskiego. Z cmentarzyska w Elblągu-Kępie Północnej (Kammerei-Sandland) pochodzi m.in. srebrny pierścień zdobiony filigra­nem typu skandynawskiego, fragmenty brązowych szalek wagi zdobionych sześcioramienną rozetą w kształcie gwiazdy i pochodzące z tego zestawu nadtopione ramię wagi oraz, jak opisał to R. Dorr, „dwa brązowe ciężarki wagowe w kształcie spłasz­czonej kuli z wytłoczonymi kołami na powierzchni płaszczyzn. Pojedyncze okazy wyposażeń grobowych pochodzenia skandynawskiego, m.in. dwa sercowate okucia pasa wykonane z brązu i ułamek brązowej zdobionej sprzączki, znaleziono też na cmentarzysku w Elblągu-Zawadzie (Pangritz-Colonie). Z innego elbląskiego cmen­tarzyska, odkrytego na terenie dzielnicy Winnica (Weingarten, Pulverhaus), pocho­dzą natomiast brązowe elementy wystroju pasów – ażurowa nakładka końca pasa, końcówka rzemienia i płytka z faliście ukształtowaną dolną krawędzią.

Wśród innych znalezisk o rodowodzie skandynawskim należy wymienić zwłaszcza: dwa wikińskie topory bojowe odkryte na północnym wale grodziska w Tolkmicku i znaleziony tam fragment brązowej bransolety typu wikińskiego; topór żelazny typu III wg Nadolskiego znaleziony w Janowie Pomorskim (dawniej Hansdorf); okucie pochwy miecza z Myślęcina; miecz żelazny typu „T” Petersena z inskrypcją na gło­wicy „Ulfber(th)” pochodzący z miejscowości Awajki, a także odkryte podczas bagrowania rzeki Elbląg żelazne groty włóczni: typu B i dwa typu E Petersena, z których jeden posiadał zdobienia na tulei – skośne i pionowe żłobki w kształcie ostrołuku. Znaleziska, które powszechnie, zwłaszcza w okresie międzywojennym, łączono z obecnością na tym terenie Skandynawów, to odkryte pod koniec XIX wieku pozosta­łości trzech wraków łodzi klepkowych zbudowanych na stępce, pochodzące z Bągartu (dwa wraki) i Fromborka.

Najbardziej znamiennym odkryciem dokonanym w okresie międzywojennym, które sprawiło, że do dyskusji o obecności skandynawskiej w rejonie ujścia Wisły włączy­ło się wielu archeologów europejskich, było cmentarzysko wczesnośredniowieczne z Pola Nowomiejskiego (Neustädterfeld) w Elblągu. Nie znano dokładnej liczby od­krytych na nim grobów, a ostatnie informacje, jakie opublikował Werner Neugebauer mówią o ok. 50 grobach ciałopalnych. Część z nich (35 grobów) stanowiły bogato wyposażone w ozdoby skandynawskie pochówki kobiece, część pruskie pochówki męskie.

Odnośnie grobów pruskich, najwięcej danych posiadano dla pochówku Nr 40a. Po­zostałych znalezisk pruskich nigdy nie opublikowano w całości i tylko na podstawie krótkich wzmianek zamieszczanych przy okazji omawiania zespołów skandynaw­skich wiadomo, że były one prawdopodobnie analogiczne do grobów z innych cmen­tarzysk estyjskich położonych w północnych rejonach Elbląga, odkrytych m.in. na terenie dzielnicy Kamionka-Żytno (d. Benkenstein) przy ul. Królewieckiej i przy ul. Moniuszki (d. Scharnhorststrasse). Dokładniejszej analizie poddano natomiast ze­społy grobowe z wyposażeniem skandynawskim, chociaż publikacje na ten temat na­leży uznać za wstępne, prezentujące tylko wybór najbogatszych pochówków. Grób Nr 7 zawierał m.in.: jedną całą i fragment innej prostokątnej zapinki ażurowej, dwa łańcuchy brązowe zmontowane z podwójnych ogniw, dwa haczykowate zaczepy do łańcuchów (jeden zachowany fragmentarycznie), pięć bransolet brązowych oraz za­pinkę puszkowatą. Grób Nr 23 zawierał m.in.: dwie zapinki owalne, do których przy­mocowano za pomocą haczykowatych zaczepów (zachował się jeden) dwa łańcuchy brązowe (jeden we fragmencie) zmontowane z podwójnych ogniw, dwie bransolety brązowe, w tym jedną z ornamentem falistym.

Grób Nr 41 odkryto na gł. 20 cm od powierzchni ziemi. W planie zarysował się jako kolista jama grobowa o średnicy od 50 do 70 cm i głębokości ok. 30 cm. Wypełnisko jamy stanowiła ziemia o intensywnie czarnym zabarwieniu oraz duża ilość przepa­lonych kości ludzkich, wśród których podczas eksploracji, można było jeszcze roz­poznać zarys czaszki i żuchwy. Wyposażenie grobu: dwie zapinki brązowe w kształ­cie głów zwierzęcych z żelaznymi szpilami do zaczepiania, dwie brązowe zawieszki „dzwonowate”, posiadające przy dolnej krawędzi po siedem otworów do zaczepiania łańcuchów, prawdopodobnie siedem łańcuchów brązowych (duża ich część zacho­wała się tylko w postaci nadtopionych ułamków), naszyjnik składający się z 90-100 paciorków (szkło, brąz), brązowa, ażurowa tarczka (zawieszka?) zdobiona stylizo­wanym ornamentem zwierzęcym, dwie podłużne brązowe zawieszki z ażurowymi płytkami, zapinka puszkowata (zdobiona m.in. małymi główkami ludzkimi), sześć bransolet, w tym jedna szeroka, pęseta do włosów.

Bardzo interesująco, zarówno w aspekcie terytorialnym jak i chronologicznym, przedstawiają się analogie, jakie można by wskazać dla znalezisk z Pola Nowomiejskiego. Dla zapinek puszkowatych, najbardziej zbliżone okazy pochodzą z wikińskiego cmentarzyska w Grobinie. Groby z bardzo podobną zawartością odkrył tam Birger Nerman, wykazując ich ścisłe powiązania z Gotlandią. Z wyspą tą może być związana znaczna część pozostałych elbląskich znalezisk. Wskazują na to obok zapi­nek puszkowatych, zapinki z wysokim obramowaniem, dzwonowate płytki do łańcu­chów, fibule „zwierzęce” i klucze, a także okrągła zawieszka tarczowata (Scheibenanhanger), znaleziona w grobie nr 41, dla której najbliższą analogię znaleziono również na Gotlandii. Wymienione powyżej ozdoby są według Nermana charakterystyczne dla grobów gotlandzkich z lat około 600 – 800 i dla znalezisk z cmentarzyska w Grobinie (Nerman – okres IV i V), datowanych na ok. 700 – ok. 800 rok. Kilkanaście innych zabytków, np. zapinki żółwiowate, mają analogie w środkowej Szwecji. Inne znalezione tu ozdoby, np. bransolety i kolie paciorków należą do form powszechnie występujących w Skandynawii.

Datowanie tych znalezisk określono głównie na podstawie chronologii Birgera Ner­mana opracowanej dla Gotlandii i Grobina. Część elbląskich grobów wikińskich lo­kowano zatem w VIII wieku, największą ich liczbę w IX oraz częściowo w X wieku. Zgodnie z takim zaszeregowaniem, wskazano też kierunki, z których mogły przed­mioty te napłynąć – Gotlandię dla okresu starszego, w którym przeważają charakte­rystyczne formy gotlandzkie, Szwecję dla okresu młodszego, w którym z kolei prze­ważają formy środkowoszwedzkie.

 

Comments are closed.