You are here: Home > Legendy > Kadyny – perła Wysoczyzny Elbląskiej

Kadyny – perła Wysoczyzny Elbląskiej

Kadyny, niemieckie Cadinen, są miejscowością niezwykłą. Ten dawny majątek rycerski, należący do znamienitych rodów szlacheckich i mieszczańskich, a w pierwszej połowie XX w. nawet do cesarsko – królewskiej rodziny panującej, wyróżniał się zawsze wśród wielu innych swoją skalą. Także bogactwem, architekturą i układem przestrzennym. Należał do najwięk­szych obszarowo dóbr ziemskich w Prusach Wschodnich, porównywalnych z oberlandzkimi dominiami rodów arysto­kratycznych, jak Słobity i Gładysze Dohnów, Kamieniec Finkensteinów czy Łęgowo. I tak jak one, stanowił „od zawsze” centrum kulturotwórcze, konkurencyjne wobec ośrodków miejskich, gdzie wartkim nurtem toczyło się życie polityczne, kulturalne i gospodarcze, wywierając istotny wpływ na rozwój wypadków w całym kraju.

Kadyny od średniowiecza były siedzibą urzędów, rezydencji z salonem towarzyskim, mekką romantycznych wędrówek turystycznych i miejscem o znaczeniu artystycz­nym (lokalizacja kadyńskiego zakładu majoliki, koncerty organowe w miejscowym kościele, tak zwane muzeum krajowe w okresie międzywojennym).

Z tych wszystkich powodów majątek rycerski w Kadynach był prawdziwą perłą okolic elbląskich, „rajem” turystycznym i krajoznawczym. Wyróżniający się krajobrazowo pięknym położeniem oraz przecudownie misterną kompozycją układu przestrzen­nego, okazywał się także prawdziwą kopalnią wiedzy o mitologicznej, legendarnej i historycznej tradycji regionu.

W koniecznym skrócie najważniejsze walory i atrakcje dawnego majątku przedstawić można następująco:

Pałac

Czy istniał w Kadynach dwór średniowieczny, gdzie mieszkał szacowny Jan Bażyński, nie wiemy tego na pewno. Wszyscy piszący o dziejach majątku zgodnie podkreślają, że rezydencja na stałe wpisała się w miejscowy pejzaż dopiero w końcu XVII w. Za jej twórcę uważa się hetmana Jana Theodora von Schliebena, a za datę budowy przyjmu­je się rok 1688. Znakomity Robert Dorr, opisując rezydencję około 1900 r., zwracał uwagę na pozłacaną chorągiewkę wiatrową szczytu zachodniego z datą 14 maja 1688 i inicjałami HMB jako na wskazówkę o budowniczym. Mimo starań nie udało się ustalić nazwiska muratora.

Natomiast zdaniem H. Siebera, budowę dworu ukończono w roku 1723. Datowanie to związane jest z pierwszą przebudową rezydencji, gdyż w latach 1697 – 1723 właś­cicielem dobra był starosta tolkmicki Jan Ignacy Działyński. Tenże odnowił dwór, wzorując się na siedzibie starostwa tolkmickiego. Zasadnicza zmiana odnosiła się do bryły, którą wzbogacono o dwa skrajne ryzality w elewacji frontowej, upodobniają­ce rezydencję stylistycznie do budowli późnobarokowych, czerpiąc z kanonu sztuki francuskiej.

Z około 1750 r. pochodzi pierwszy materiał ikonograficzny, dotyczący dworu kadyńskiego. Jest to rysunek J. H. Dewitza, zamieszczony w jego komentarzu do mapy Hennenbergera, opublikowany w książce E. Kerstana. Mimo schematyczności rysunek oddaje zasadnicze cechy budowli – był to budynek parterowy, nakryty mansardowym dachem, o symetrycznej, dziewięcioosobowej elewacji frontowej, ze środkowym ry­zalitem, zwieńczonym szczytem z tympanonem. Przed ryzalitem – dwubiegowe scho­dy. Na kalenicy dachu narysowano cztery kominy. Ilustracja J. H. Dewitza wydaje się być wierna, gdyż odpowiada typologii, przedstawionej przez C.Lorcka. Według niego architektura rezydencjonalna w Prusach, powstająca w latach 1650 – 1690, nosiła cechy środkowego baroku. Autor podkreśla, że głównymi cechami tego stylu była skromność i surowość form, wynikająca z zapożyczeń holenderskich. Dwory z tego okresu miały zwartą bryłę, bez aneksów, skromny detal, powściągliwe podziały

–  ogólnie były klarowne, w przeciwieństwie do fazy późnej baroku o proweniencjach francuskich. Przykładami realizacji tego stylu z terenu dzisiejszego województwa el­bląskiego były dwory w Prakwicach i Karwinach, należące do rodziny Dohnów (na terenie Oberlandu).

Barokowy dwór był w kolejnych wiekach wielokrotnie modernizowany, co przyczy­niło się do powstania neoklasycystycznego wystroju elewacji. W latach dziewięćdzie­siątych XVIII w. prace remontowe prowadził graf von Schwerin, który w tympanonie pałacu umieścił herby rodowe swoje i małżonki. W 1883 r. Artur Birkner całkowicie zmienił wystrój wnętrz, w sześć lat później na polecenie cesarza dobudowano od po­łudnia aneks kuchenny Od zakończenia pierwszej wojny budynek nie był zamieszka­ny, choć nadal należał do rodziny panującej. Na polecenie Wilhelma II salony par­teru pełniły role muzeum. Od 1941 r. pałac ponownie stał się rezydencją prywatną, należącą do wnuka cesarza – Louisa Ferdinada i jego żony, księżniczki rosyjskiej Kiry. Wyposażono go właściwie od nowa w meble, przywiezione z zamku w Coburgu. Działania wojenne przyczyniły się do zniszczenia budynku, który od lat pięćdziesią­tych stał się siedzibą dyrekcji stadniny koni. W 1961 r. przeprowadzono kapitalny re­mont, wymieniono przegniłe stropy, stolarkę, przebudowano wnętrza wprowadzając nowe podziały, założono centralne ogrzewanie. Przez pewien czas pałac pełnił funkcje hotelowe. Od końca lat osiemdziesiątych nie jest używany i czeka na remont. Ze względu na rangę właścicieli i znaczenie całego majątku, rezydencję określano jako pałac, a nawet zamek (Schloss). Natomiast pod względem architektonicznym rezy­dencja kadyńska zasługuje raczej na miano dworu. Znamienne są tu słowa ostatniego właściciela Louisa Ferdinanda, który w swoich wspomnieniach napisał: „Zamek, jak go popularnie nazywano, był w istocie tylko dworem średniej wielkości, ze skromny­mi salonami, które jednak wydawały się wystarczające dla całej naszej rodziny”.

Oranżeria

Wzniesiona została w 1817 r. przez Daniela Birknera. Zbudowana w stylu klasycznym, usytuowana na zachód od rezydencji. Pałac i oranżeria wyznaczały pierwsze zabudowy, ograniczającą ogród francuski. Budynek parterowy, wzniesiony na pia­ne litery „L”, od północy murowany, tynkowany, nakryty dachem czterospadowym. Na środkowej osi elewacji ogrodowej ryzalit z tympanonem, w nim data: „MDCC – CXVir. Elewację przecinały wysokie okna dwupoziomowe, wielokwaterowe, natomiast w niszach stały rzeźby ogrodowe. W latach sześćdziesiątych XX w. oranżerię  przebudowano – zatarto jej cechy stylowe, przekształcając ją w dom mieszkalny.

Dom kawalerski

Na  północ od oranżerii wzniesiono w pierwszej ćwierci XIX w. neoklasycystyczny  budynek mieszkalny, tak zwany „dom kawalerski” – murowany, na planie prostokąta, ukryty dachem czterospadowym. Obecnie bardzo przebudowany, z zatartymi cechami stylowymi.

Comments are closed.